Нимага бизни мактабда “иккичилар” йўқ?

Янги мактабларимизда бўлганмисиз? Жуда қулай, шинам, энг муҳими, барча жиҳозлари, партадан стуллар-у, спорт залларидаги инвертариларигача яп-янги! Кўпларни катта сумка кўтариб мактабга бораётган ўғил-у қизга ҳаваси келиб қараб қолади. Мактабга борган даврларимни яхши эслайман, мактаб попкамизда ошиб борса иккита китоб бўларди. Дарсликлар етишмаслиги мутлақо табиий эди. Вей, жисмоний тарбия дарсларини айтмайсизми, энг кўп ўйнаган ўйинимиз “Қизил байроқ” бўлган. Билмасангиз шу ўйинни эслатиб ўтаман, гуруҳ иккига бўлинади, “қўналға”га махсус байроқ (уни қизил бўлиши шарт эмас) осилади. Томонлардан рақиб қўлига тушмасдан байроқни ўғирлаб қайтиши талаб этилади. Жуда қизиқ ўйин, тўғрими? Эндичи, спорт залига кеча кирганингизда эди воллейбол ўйнаётган қизларни, бугун кирсангиз футбол ўйнаётган болаларни, эртага кирсангиз яна нимадир ўйнаётган ўқувчи-ю ёш-ялангни учратишингиз аниқ. Она тили, адабиёт китобларни қўя туринг-у меҳнат, жисмоний тарбия деган китоблариям бўлса керак. Мамлакатимизда мустақиллик йилларида таълим тизимида жиддий ўзгаришлар амалга оширилди, мактаблар, касб-ҳунар коллежлари қурилди. Дарсликлар, қўшимча адабиётлар босилиб мактабларга етгазилмоқдаки, бугун мактабларнинг дарсликлар билан таъминланиши деган сўров статистика бандларида 100 % деган рақамларларда порлаб турибди. Умуман олганда манзара бир кўришда кўзни қувонтиради. Қилинган ишларнинг бевосита давоми ўлароқ, бугун таълим сифати ҳақида бонг ураётган эканмиз ҳисоботларда кўрсатилаётган юқори кўрсатгичлар билан бир вақтнинг ўзида унда-мунда катталар савол-жавобига тутилиб қолган, катта, ичи китоб билан лиқ тўла попка кўтарган ўтгинчи ўқувчи билан суҳбатдан сўнг катталаримиз болаларимизнинг билимлари анчайин бўш эканлиги, ўзини мактабда “3” баҳога ўқигани-ю, аммо ўшанда ўқиганлари ҳозиргача эсида турганини айтиб бир сизга бир ишни “шилта” қилиб кетиб бораётган болага саволнома тикилиб қолган ҳолатлари кўпда учраб туради.

            Ёшларимиз саводсизлашиб бормоқдами?

            Дадамни ўзидан бир, икки ҳатто, уч ёш катта синфдошлари бор. Бу ёш фарқлари уларнинг мактабга турли йилларда қабул қилинганлигини англатмайди. Балки, ўша даврда қолоқ ўқувчиларнинг синфдан-синфга қолдирилиши натижасидир. Балки “иккичилар”, чаласаводлар кўп бўлгандир ўшанда. Хўш, нимага ҳозир синфдан синфга ҳеч ким қолдирилмайди? Энди ўқувчилармиз орасида “иккичилар” йўқми?

Ҳозир қониқарсиз ўқиётган боланинг ўзи йўқ синф журналларида. Биласизми, ҳатто ўқувчи билади, бирибир узтози икки баҳо қўймаслигини. Буни бир неча жиҳат билан изоҳлаш мумкин. Синфдан синфга қолдиришнинг мураккаб жараёнлиги, қолоқ ўқувчи охир оқибат педкенгаш қарори асосида юқори синфга барибир кўчирилиши. Ўқитувчига белгиланадиган қўшимча ҳақ ва устамалар ўқувчиларнинг билим кўрсатгичидан келиб чиқарилиши, юқори ташкилотларга узатиладиган турли хисоботлар кейинчалик мактаб жамоаси учун дилхиралик келтириб чиқарадики, алалхусус синфда қолдириш бугун амалда мавжуд эмас. Бу балки амалдорларимизнинг синфда қолдириш боланинг руҳиятига жуда салбий таъсир қилади, ўқиш, билим олишга нисбатан қизиқишларини батомом йўқотади деб ўйлашаётганидандир. Ёки капитализмнинг ногоҳон кириб келишидан эсанкираб қолдикми? Пул топиш масаласи ота-онагина дахлдор бўлган тор доирасидан чиқиб кетиб фарзандларниям қамраб олдими? Бу билан ўқувчиларимизнинг ҳаммаси бозорма бозор юрибди демоқчи эмасман, фақатгина ота-оналарнинг эътибори энди кўпроқ фарзандининг неччи баҳоларга ўқиётгани эмас, рўзғор ташвишлари билан банд. “Агар улар катта қийинчиликларсиз етарлича маблағга эга бўлса фарзандининг ўзлаштиришлари билан жиддийроқ шуғулланарди”, деган гапга ишонгим келади. Нима бўлган тақдирда ҳам умумий саводсизлашув масаласи мавжуд деб қараётган эканмиз унга қарши бошқачароқ таъсирчан кураш усулларини яратишимиз керак эмасми?

            Ҳар бир туман ҳудудларида ХТВ ва ИИВ ҳамкорлигида махсус мактаблар қуришни таклиф қилган бўлардим. Бу махсус мактаб халқ таълими бўлими мактабларда ўқиётган том маънода қолоқ болаларни ўқитсин. Кескинроқ гапирадиган бўлсам, бу нафақат бола, балким ота-она наздидаям жазо чорасидек янграши керак. Билимсизлик учун жазоланаётганини фақат билимсизгина билмайди. Билим заруратини биз учун янги бозор иқтисодиёти шароити англатгунча кутамизми ёки ҳозироқ “лагер”ларни қурамизми? "Иккичилар"ни бир жойга тўплаб "иккичилик"ни тугата олмасдирмиз, лекин биз икки олмасликка курашиш тушунчасини яратишимиз керакку охир-оқибат.

4 соат минтақасида жойлашган Ўзбекистон ёки бутун дунёдаги вақтни аниқлайдиган дастурлар бузуқми?

      Сизга ушбу ёзаётганим орқали вақт, вақт тушунчаси, соат минтақалари ҳақида маълумотлар келтирмоқчи эмасман. Шунчаки сиздан “Тошкент” нечинчи соат минтақасида деб савол бераман ҳалос. Билмайсиз? Унда интернетдан, телефонингиздаги вақт минтақалари дастуридан текшириб кўринг. Улар 5 соат минтақасида эканлигимизни айтишябдими сизга? Бу ҳақда айни мана шу мавзуни мактабдаёқ ўргатадиган география фани нима дейди?

(“Ўқитувчи” нашриётида 2009 йилда чоп этилган

 7 синф география дарслигидан, 29  бет 10 расм

Муаллифлар:П.Ғуломов ва бошқалар)

 

           

Сиз 7 синф география дарслигининг 11 мавзу – “Вақт ўлчови. Соат минтақалари. Тақвимлар” мавзусида келтирилган харитани кўриб турибсиз. Унда Тошкент 4 соат минтақасида деб э]тироф этилади. Айни мана шу жараёндаги хатолик географиядаги маҳаллий вақтлар фарқларини аниқлашдаги қатор мисолларини хато тузилиши ва ишланишига сабаб бўлаябди. Сиз география фани ўқитувчиси сифатида ўқувчига биз қайси вақт минтақасидамиз деган бўлардингиз? Харитада кўрсатилгани каби 4 соат минтақасидами ёки бошқа вақтни аниқлайдиган дастурлар каби 5 соат минтақасидами?

            Буни сизга айтаётганимдан нима мақсадни кўзлаябман.

       Дарсликдаги мазкур ҳолат кейинги қайта нашрлар чиқарилаётганда эътиборга олинса, мактабларга мазкур ҳолат ҳақида маълумотнома берилса (харитадаги англашилмовчилик юзасидан) таълим сифатини оширишга янада яқинлашган бўлардик менимча.

O`zbekning yuzi issiq, uyi esa qorong`u.

Komputerda futbol o`ynash jonu dilim. Shu o`yin uchun ko`p narsadan voz kechishga to`g`ri keladi. Tushlik, kechki ovqat vaqtlarini surilib ketganiga mayligayu, kitob o`qish, darslarga tayyorgarlik ko`rish ham esdan chiqadi.

            Final o`yiniga tayyorgarlik ko`rayotganimda chirog` ochib qoldi. Sigaret chekish baxonasida ko`chaga chiqaman. Nosvoy baxonasida chiqqan qo`shnimam turibdi.

            – Nimaga chirog` o`chadi-a? Qo`shnim menga aytadimi, o`ziga o`zi gapiradimi bilib bo`lmaydi. Yelkamni qisaman.

           

Nimaga chirog` o`chadi?

            Mantiqan, yetkazib berilgan tok uchun pul o`z vaqtida to`lansa uni o`chirish hech kimga (ayniqsa ishlab chiqaruvchiga) foyda keltirmagan bo`lardi. Davlatning ko`plab idoralari, muassasalari, ko`plab korxonalarda ish unumi aynan elektr energiyasidagi shu muammo natijasida pastlab ketadi. Mamlakatimizda yiliga 50 mlrd kVt/soat elektr energiya ishlab chiqariladi. Qo`shni mamlakatlarga eksport ham qilamiz. Agar eksport to`xtatilib, barcha elektr energiyani ichki bozorga qaratilganda ham chirog` o`chirilgan bo`lardi. Nimaga deb so`rang?

             Men yashayotgan qishloqda 4-5 talab tegirmonlar, bir nechtalab suv otib beruvchi nasos stansiyalar ishlab turibdi. Birortasida tok hisoblagich yo`q! Bunaqangi tegirmon-u nasos stansiyalardan tumanda qanchalari ishlab yotgan ekan… .

Qo`shnim savol beradi:

            – Nimaga chirog` o`chadi?

Qo`shnimni bu savolni berayotganda gurullab ishlab turgan tegirmon yonidan o`tayotganda, nasosdan otilib chiqayotgan suvni ko`rib zavqlanganda, o`rtog`ining “Elektroset”dan kelib tokini qanday uzishganiyu, ketishlari bilan o`zini qanday ulab olganini maqtanib aytgan hikoyasini kulibgina eshitganda, akasining issiqxonasiga “yashirin tok” olib kirishga yordamlashganda xayolining bir chetidan lip etib o`tib ketmasmikan? O`zini elektrdan qarzichi? O`tadi, ishonaman. Lekin, o`zbekning yuzi issiq. Indamaydi.

            Qo`shnim savol beradi, har gal, zim-ziyo ko`chaga men sigaret, u esa nosvoy boxonasida chiqqanimizda:

            – Nimaga chirog` o`chadi?

P.S. Meni eng qiynayotgan masala o`rmonimizga o`t ketganiyu, undagi pul to`lagan va to`lamaganlarni birgalikda yonayotgani. Pul to`laganlarni shag`am yorug`ida o`tirishi adolatsizlik!

P.S. Elektr hisoblagichlarsiz ishlayotgan tegirmonlar, nazoratchi bilan imi-jimida ishni qing`ir yo`l bilan bitirib ketadigan nasos stansiyalari haqida zudlik bilan tegishli organlarga habar bering demoqchi emasman.

P.S. Agar mendan so`rashganda elektr energiyasini yetkazib beruvchi xususiy tashkilot yoki korxonalar tashkil qilish kerak degan bo`lardim. Shunda davlat “aybdor” degan hukmdan ozod bo`lgan, elektr energiya pulini vaqtida tushurib olgan, nazorat maksimal darajaga chiqqan, boqimandalik nolga tenglashgan bo`lardi.

Эндиги сўз навбати

Эндиги сўз навбати

            Йиллар йилларни қувиб, яхши кунлар, самарали, самарасиз ойлар ўтиб, бир муддат тин олиб ёки омасдан яшашда давом этиб, ҳаракатдамиз. Бугунни ўтказдик, эртанги режалар ҳақида бир муддат ўйлаб кўрамиз, эртага ўша режалардан четда, узоқда ўз ҳаракатимизда давом этамиз.  Шу йўлда озгина мен билан қосангиз ҳурсанд бўлардим.

            Нималар ҳақида гапирмоқчиман; Ҳар сафар ҳам ёши улуғ ўқитувчилар билан суҳбатда бўсам қандейдир ҳурсанд бўб кетаман. Ўша ёшда ўқитувчи бўб қолишни ҳоҳлайман, бирдан ҳамаси сонияларда ўтиб кетсаю, қиган ишларимдан мақтаниб ўтирган пенсия ёшидаги ўқитувчига айланиб қосам. Ўқитувчилик ҳақида олдинлари ҳам гапирганман, ўша мактаб ўқитувчисида қоладигани унинг ўқувчилари ҳалос. Бошқа ҳеч нарса. Агар яхши кийинган, хаётда нималаргадир эришишга улгурган ўқувчисини кўрган ўқитувчи биринчи навбатда ичидан ҳис қиладиган нарсаси ўз ишидан қувонч, ўзидан мамнунлик, ўзига қойил қолиш бўлади. Дарров шеригига мақтанишни бошлайди, − Мен ўқитганман... .

            Авволо, мактаб биз билган кундаликлардаги фанлардан, уларга қўйиладиган баҳодан иборат эмас. Киши мактабда аъло баҳоларга ўқиши, билимли, яхши бола бўлиши мумкин, афсуски бу ўша ўқувчи учун етарли баҳо ёки чегараларни англатмайди. Яна бир бошқа мактаб бор − Хаёт мактаби. Ўша билимли бола хаёт мактабида неччи баҳога ўқиб кетади, у ўзини кутаётган имтихонларга қанчалик тайёр?

            Кўплар билан гаплашинг, − Ўзи мактабда иккичи бола эди, деб бошлашади. − Энди полончи амалда ўтирибди, одатда шу оҳангда кетади гапни давоми. Бизда хасад қилиш ёмон амал, яна айтиб қўяди, − Хасад қилмаябман.

            Ўша “иккичи” ўқувчи ҳатто, энг намунали ўқитувчиси ҳам босиб ўтмаган, ўша намунали ўқитувчиси ҳам топширмаган имтихонларни топширди, иккинчи мактабни аъло баҳоларга ўқиди, ўқимоқда!

            Мен хасад қилмаябан, фақат, озгина кўнглимни ғаш қилаётгани, озгина жахлимни чиқараётгани, нафақат, ўқувчилар наздида, ота-оналар наздидаям “Кундалик мактаби”, таълим-тарбия момот масаласи эмас − шоходотнома бўлиб қолаётганлиги, бугун бош мақсад бўлиб қолаётган “Хаёт мактаби” “Музлик даври”даги анув алламбало ҳайвончани ўзига оҳанграбодек тортган “Олтин ёнғоқзор” эканлиги.

           

Эй, биродар, гавдангни кўтар,

            Узоқда эмас ёнингда хатар.

            Хатар бу − дўстлар, хатар бу − душманлар.

            Улар сан билан пул деб гаплашар.

            Балки ҳамма нарса пул билан ўлчанмас,

            Лекин, ақча бўлмаса ҳеч ким ҳам яшолмас.

            Орзу хавас кўп, яхши яшаш яхши,

            Яхши яшаш унданам яхши.

            Яхши яшашга нима керак,

            Яхшигина пул керак.

Эсладингизми бу ашулани, унда яна озгина ёрдам бераман,

           

− Кел, кел мани топиб кел,

            Мани, мани, мани чўнтагимга кел.

            .... Кел, кел манй,

            Манй, манй, манй.

           

Омон бўлинг биродар − Шаҳриёр!!!

           

Асосий қисмга ўтаман! Нимага мактаб бугун “Кундалик мактаби”га айланиб қолди? Буни сабабларини аниқлаш учун чуқур таҳлил, статистика керак эмас! Порахўр ўқитувчи, сифатсиз таълим, “шавқатсиз кўча” ... . Ва балки, ҳамасини жуда, жудуям бўш ўйлаётган сизу-биз эмасми?!

Мана шу жойигача мен билан қолганингиздан хурсандман, сиз нима деган бўлардингиз? Азиз “ўқувчи”, ҳамма танлов сизда, ва ишонаманки мактаб фақат кундаликлардагина эмаслигига “жичча” бўлсада ишонасиз. Сизни эътиборингиз ҳаммасини ўзгартиради. Наъмунали якун сизнинг эътиборингизда!

Vatan men uchun nimani anglatadi?

Vatan men uchun nimani anglatadi? 

         Uni qadr-qimmati har kim uchun turlicha. Men uchun esa televizor bilan teng. 
        Ishdan qaytayotganda bitta pivo ichib, achqimtirroq sigaret chekishni yaxshi ko`raman. Pivo va sigaretni mahalladagi do`kondan olaman. Nimagadir shunaqasini yaxshi ko`raman. Do`kon honadonda tashkil qilingan, begona kishilar o`tirish uchun qo`yilgan skameyka, ko`chaga qaratilgan temir panjara bilan to`silgan oynadan ko`rinib turadigan bitta-ikkita kishi savdo qilayotganini ko`rmasa do`konliginiyam bilmay o`tib ketishiyam mumkin… . Ehtimol katta shaharda, ehtimol o`zga yurtlarda yuqori sifatli pivoyu sigaretlarni hashamatli barcha qulayliklarga ega supermarketdan olarman, lekin o`sha do`konni eslasam yuragim jiz etadi. O`sha Vatan to`grisidagi olamshumul gaplardan, esdaliklardan tashqari men bugun ichayotgan oddiygina “Qibray” deb ataladigan pivom, achqimtirgina sigaretim men uchun Vatanni xissiyotini, Vatan muhabbatini beradi. 
        Bir kun ikki yarim yashar farzandim tomga chiqaman deb xarxasha qib turvoldi, opchiqishga majbur bo`ldim. Chiqandan keyin atrofga, tomdan ko`rinib turgan qo`shnilarni uylariga, daraxtlarga, undan nariroqdagi dalalarga qarab “Ana endi tilizor bo`ldi” deydi. Balki qachonlardir men ham o`sha tomga chiqib qo`shnilarni uylariga, daraxtlarga, undan nariroqdagi dalalarga qaragandirman, o`sha televizorni ko`rgandirman. Meni ongimda muhrlanib qolgan o`sha ta’svir ehtimol, Vatan siymosidir. Dunyoni narigi chekkasida ham o`sha “tilizor” menga topib berolmaysiz, u “tilizor” boshqa narsani ko`rsatadi.

Valuta "Qora bozorlari"

(Bu haqda eshitmagan odam yo`qdir, shu o`rinda ma’lumot o`rnida.)

     Avvalo, valuta haqida; Valuta – bu pul, horijiy pul. Misol o`rnida funt strerling, dollar, yevro kabi. Bizni so`mimiz ham valuta, horijda.
    Endi valuta kursi muvozanati haqida; ikki davlat pul birliklarini o`zaro solishtirma narxlarini valuta kursi deb atasak bo`ladi. Kurs birinchi navbatda eksport va import hajmiga bog`liq. Eksport qilinadigan tovarlarga talab import talabidan tushsa, kurs milliy valutaga nisbatan ko`tariladi. Masalan: O`zbekistoning Rossiya tovarlariga bo`lgan talabi, Rossiyaning O`zbekiston tovarlariga bo`lgan talabining oldingi holatidan ko`tarilsa rubl narxi qimmatlashadi. (Oldin 40 so`m bo`gan bo`lsa, endi 42 so`m bo`ladi.)
     Mana nihoyat “Qora bozor” haqida; Valutani almashtiradigan davlat shahobchalari mavjud. Shu shahobchani ortida, yaqinida valutani noqonuniy almashtirish bilan shig`ullanish “Valuta qora bozori” deb ataladi. Narxlarni talab va taklif asosida emas davlat tomonidan qat’iy belgilashga urinish “Qora bozor”ni vujudga keladi. Soxta narxlar kurs farqlarini keltirib chiqaradi.

    Qaysi mamlakatlarda “Qora bozor” mavjud? 
           1) Misr. Misrdagi siyosiy bo`xronlar so`ngi yillarda milliy pul birligi – funtga nisbatan ishonchni kamayishiga olib keldi, natijada funt yiliga 8 % ga harid qobilyatini yo`qotib bormoqda, bir olib-sotarning aytishicha - "Беда в том, что долларов нет. Практически, каждый, кто подходит к торговцам, намерен не продать, а купить доллары, но их не хватает" 
           2) Turkmaniston. Aytishlaricha bu yerda “Qora bozor” davlat kursidan 5 barobar! yuqori emish (2004 yil, hozir qanchaligi haqida aniq biror nima diyolmiman)
            3) Argentina. 2012 yil mamlakatda dollar sotib olishga nisbatan limitni joriy qilinishi ortidan odamlar o`z pesolarini bankka tiqishmadi, aksincha invalutani sotib olish kuchayib bordi. 2013 yilga kelib pesoning davlat kursi va “bozorchamiz” orasidagi farqi 50 % ga yetib keldi
            4) Venesuela. Bu yerda “bozorchamiz” va davlat kursi orasidagi farq 4 baravardan yuqori! 100 dollar valuta ayriboshlash shahobchasida 630 bolivar, shundoqqina bozorchada 2700-2800 bolivarga teng. Faqat instruksiyasi bor  a) обмен сопряжен с рисками, поэтому менять по параллельному нужно у проверенных людей. b) Не меняйте крупные суммы в аэропорту Каракаса! Есть большая вероятность, что вас обманут: подсунут "куклу", дадут фальшивки. Или, например, скажут, что ваши деньги фальшивые и попросят поменять купюру, а в обмен дадут вам фальшивые доллары. Могут даже ограбить. Поэтому никуда ни с кем не выходите из здания аэропорта и следите за вещами. c) Не доставайте деньги из сумки и не ведитесь на уговоры местных менял «выйти и обменять поблизости за углом». Достаньте только ту сумму, которую собираетесь менять, а остальные деньги не доставайте вообще.
            5) Belorus. Texnalogiyalashgan “Qora bozor”. prokopovi.ch sayti bosh savdo maydonchasi, sotmoqchimisiz, omoqchimiz marhamat! Aytishlaricha, saytda registratsiya pullimush.

Yangicha test!!!

YANGICHA TEST!!! Quyidagilarda maydoni eng kattasini belgilang? a) Sudan b) Fransiya c) Buyuk Britaniya d) Misr Test savolini murakkablik darajasiga e’tibor bermaymiz (Bu shunchaki shoshilinchda kallaga kelgan birinchi savol). To`g`ri javob a) Sudan edi. Topdingizmi, yaxshi, sizda 100 % lik natija. Nomodo topolmagan bo`lsangiz, sizni natijangiz “0” bo`lishi kerakligi mantiqsizlik, siz variantlar ichida c) Buyuk Britaniya emasligini, uning maydini kichikroq ekanligi bilishingiz nega inobatga olinmasligi kerak?! Muammoni har bir javobda to`g`rilik koifsentlarini berish orqali yechish baholashning eng ma’qul usuli bo`ladi: a) Sudan – 1 (Maydoni 1 886 ming km2) b) Fransiya – 0.56 (Maydoni 551 ming km2) c) Buyuk Britaniya – 0 (Maydoni 244 ming km2) d) Misr – 0.75 (Maydoni 1 001 ming km2) Shu asosda siz eng kichigi Buyuk Britaniya ekanligini bilganingiz uchun ham tegishli bahoni olasiz. Bir so`z bilan aytganda men aytmoqchi bo`lgan bunaqangi baholash orqali sizda o`z dunyoqarashingiz, konkret bo`lmasada mavjud bilim darajangizni to`la ochib bera olasiz, shunaqa, 10 savolni birortasiga ham to`g`ri javob bermasdan 75 % lik natijaga ham erishsa bo`ladi.